Şu TAPA dedikleri...

[Sabri]

Av fişeği bir sistemdir. Kovan, kapsül, barut, tapa, sıkı ve kıvırma şekli/miktarı her biri hem atım yatağı basıncı hem de sıkının namlu çıkış hızını etkileyen yapılardır.

Bunlar içerisinde yivlilere olmayan bir yapı, “Tapa” nın ayrı bir önemi var. Tapanın en önemli görevlerinden bir barut ile sıkıyı biri birinden ayırmak ve barut gazının sıkının etrafından sızmamasını sağlamaktır. Bir diğer görevi amortisör gibi basıncı tamponlamaktır. Son olarak da sıkıyı namlu içinde taşımak ve gerekiyorsa namlu duvarlarına sürtünmesini engellemektir.

Tapanın en önemli görevi barut ile sıkıyı biri birinden ayırmasıdır. Böylece barut ateşlendiğinde genişleyen barut gazı tapayı dolayısı ile önündeki sıkıyı ittirir. Ağızdan dolma tüfek döneminde çaput ile ayrıştırılan barut, daha sonra keçe tapaların kullanımı ile daha etkin bir şekilde kullanılmaya başlandı. 60 lı yıllarda ortaya çıkan plastik tapalar olayda epeyce değişiklik yaptı.

Tapanın gaz sızdırmazlığı önemlidir. Eğer gaz tapa kenarlarından sızarsa düşen basınç nedeniyle sıkıyı verimli bir şekilde ittiremez, dolayısıyla namlu çıkış hızı da düşer. Barut ile sıkıyı ayırd etmek için uzun yıllar karton diskler, keçeler, fiber diskler kullanıldı. Bu ayırıcı yanmaz disklere Nitro kart adı veridi. 1960 lı yıllardan sonra tapa olarak polietilen kullanılmaya başlandı. Bu polietilen tapaların uç kısmına saçma konulan taşıyıcı bir hazne eklenince daha toplu ve isabetli saçma dizini oluşturduğu bulundu. Uzun yıllar keçe tapalarda kullanılmakla beraber günümüzde büyük oranda polietilen tapalar yaygındır.



Ancak bu plastik tapaların doğada bozunmaması, çevre kirliliği yarattığı için, yavaş yavaş bu tapalar doğada çözünen malzemelerle yer değiştirmektedir.

Tapanın bir diğer görevi, boşluk doldurma işlevidir. Barut kovanın dibinde az bir hacım kaplar, dolayısıyla ince bir tapa üstüne sıkı konduğunda aşırı bir kıvırma payı kalır. Bunu ayarlamak için eskilerde değişik yükseklikte keçe tapalar kullanılırdı. Şimdilerde değişik yüksekliklerde plastik tapalar ile bunu ayarlamak mümkündür.

Av tüfeği fişeği içinde Tapa, basıncı etkileyen en önemli bileşenlerdendir. Barutun yanması sonucunda aniden ortaya çıkan gazların basıncı bir anda 9000 PSİ ve daha üstüne çıkar. Bu esnada değişik yapılardaki tapanın gaz kesicisi ile yük taşıyıcı yüksük kısmı arasında yer alan ayaklar ezilerek gaz basıncının ani yükselmesini biraz yavaşlatırlar.



Böylece yüke binen basıncı kısmen tamponlayarak 

1. öndeki saçmaların basınçla ezilesini azaltırlar 
2. Hissedilen geri tepmeyi azalttığına dair söylemler de vardır. 

Aslında bu olay milisaniyeler içinde olur. Yine de saçmaları üzerine ani yük biner. Tapanın plastik duvarları yine de saçmaların ezilmesini bir yere kadar azaltır



Yukarıdaki resimde tapaların kanatçıkları üzerinde binen basınç sonucu oluşan saçma izlerini görebiliyoruz.
Tapanın basınç tamponlayıcı etkisi yanında atım yatağı basıncını arttırıcı etkisi birçok faktöre bağlıdır. Yapılarına bağlı olarak değişik tapalar  ayni ölçü barut ve sıkı ile değişik basınçlara sebep olurlar.:

• Tapanın çapı (Namluya oturma sıkılığı)
  
• Ağırlığı
  
• Tasarımı ( Bacakların amortisör etkisi)
  
• Boyu (sürtüme miktarı)
  
• Malzemesinin Yapısı (sürtünme katsayısı)
  
• Duvar kalınlığı
  

Her biri tek başına basıncı arttıran faktörlerdir. Ancak bildiğiniz gibi tapa atım yatağı basıncını arttıran faktörlerden sadece birisidir. Dolum kitapçıklarında verilen basınçlar laboratuvar ve test ortamında hesaplanmış verilerdir. Gerçek şartları tam olarak yansıtmaz. Gerçekte basınç birkaç yüz PSİ farklı çıkabilir.



Tapanın sıkıyı sevk görevinin dışında, hedefteki etkiyi ve grupmanı düzenleyen etkisi de var. Her ne kadar şok oyunun kurallarını değiştirse de, aşağıda keçe tapa ve power piston tapa ile 3 numara şok ile atılmış saçmaların hedefteki dağılımını görüyorsunuz:




Eğer20 m. Mesafeden şoksuz namlu ile atarsak hedefteki sonuç daha anlaşılır hale geliyor:



Hedefteki bu sonuçları sebebi Power piston tapanın amortisör etkisi ile set-back denilen dipteki saçmaların ani darbe ile ezilmesini azaltması dışında, kanatçıklar arasında kalarak namlu duvarına sürtünmeden ezilmeden namludan çıkmasıdır.

Aşağıdaki Harry Kuulupaa tarafından çekilen hızlı çekim fotoğraflarında solda power piston tapa ile toplu ve düzgün çıkan saçma kümesine karşın, sağda fiber tapa ile atışta (okla işaretli) deforme olduğu için balistiği bozulup geri kalan iki saçma tanesi, öndeki saçma gurubunun da dağılmaya başladığı görülüyor.



Bashieri & Pellagri sitesindeki videolardan elde ettiğim hızlı çekim fotoğraflarında, bior tapa ve keçe/fiber tapalarda namluya sürtünme sonucu ortaya çıkan saçma deformasyonu açıkça görülüyor.



Okla işaretli alanlara dikkatle bakarsanız saçmaların namlu duvarına sürtünme ile ezildiği net bir şekilde görülüyor. Bu da zaten BC’si düşük saçmaların sürüklenme katsayısını arttırarak daha hızlı dağılmasına sebep oluyor. Ancak plastik tapaların çevre kirliliğine sebep olmaları, bazı Skeet yarışmalarında keçe tapa zorunluluğu getirilmiş olması ayrı bir sorun. Ancak power piston tapaların doğada yok olan malzemelerle üretilmesinde aşamalar kaydedilmiş durumda. Teknolojik gelişmeler elbette durmuyor. Dışarıda yeni geliştirilen tapalar var. Yeni geliştirilen tapalar Kanatçıkları hava freni görevi görerek saçmaları sarsmadan ayrılıyor. Böylece 60 yardaya kadar çok sıkı grupman mümkün özellikle ördek avı gibi uzun mesafeye atış durumlarında çok kesin sonuçlar veriyorlar:



Sonuç olarak tapa teknolojisi ilerlerledikçe şoktan bağımsız daha sıkı gurup yapan tapalar ortaya çıkıyor.

Tapa fişek yapısının önemli bir birleşeni olmaya devam ediyor.