Selamlar. Son zamanlarda sosyal medyada bilgi kirliliklerinden biri olan bastırıcılar konusu üzerine açtım bu bölümü. Yazı yüksek lisans tezinden alıntı. Konuya açıklık getirmek anlamında forum üyelerinden tecrübelerini paylaşmalarını rica ederim. Çalışmanın künyesini aşağıya bırakıyorum.
Saygılarımla Ünal ASLAN.
Bastırıcının Tarihçesi
Jakob Stahel isimli İsviçreli bir mucit, 1892 yılında sığırları daha rahat öldürebilmek için sesi azaltmaya yönelik bastırıcı icat etti ve patentini aldı. Daha sonra diğer silahlarda da bu bastırıcının kullanılabileceği görülmüştür (Sinclair, 2023).Maxim silah mucidi olan Hiram Stevens Maxim'in oğlu ile American Radio Relay League'in ticari olarak başarılı ilk bastırıcıyı 1902 yılında icat etmiştir. Patent onayını 30 Mart 1909 yılında almıştır (Maxim, 1899).Bastırıcıyı ticari markaya dönüştüren Maxim, popüleritesi artan icadının adını "Maxim Silencer" ismini vermiştir (Maxim, 1899).
20. yüzyılın başlarında Maxim ateşli silahlarda bastırıcısına paralel olarak kullanmak için geliştirdiği içten yanmalı motorların daha sessiz çalışması için bastırıcıda kullandığı teknikleri motorlarda kullanmak üzere geliştirdi. İngilizce konuşulan çoğu ülkede otomobillerin egzoz sisteminde kullanılan bastırıcılarına Maxim in icat ettiği bastırıcı adı verilmektedir (Goddard, 2008).
İkinci Dünya Savaşı sırasında yeniden tasarlanarak yüksek standartlı HDM. 22 LR tabancayı tercih eden Amerika Birleşik Devletleri Ofisi ajanları geliştirilen bu bastırıcıları düzenli olarak kullanılmıştır (Kessler, 1994).Modernize edilen bastırıcılar İngiliz Özel Harekât İdaresi (SOE), Nazi işgali sırasında Avrupa'daki gizli olan tüm operasyonlarında kullandı (Bull, 2004).
1.8.1. Bastırıcılar
Ateşli silahlarda silah ateşlendiğinde meydana gelen silah sesini azaltan, silaha ek olarak takılan materyale bastırıcı veya bastırıcı denir. Ateşli silahın çıkan sesini azaltacak şekilde tasarlanmış olup diğer ateşli silahla karşılaştırıldığında onu daha sessiz hale getirmektedir (Arslan ve ark., 2020). Kolluk kuvvetlerince askeri kullanım, çeşitli atışlarda dahil olmak üzere silah bastırıcılarının çeşitli uygulamaları bulunur. Ses yoğunluğunu azaltmak, çevresel gürültüyü en aza indirmesi sebebiyle önemlidir (Lobarinas ve ark., 2016). Ateşli silah bastırıcıları birkaç parçadan meydan gelir. Dış borusu veya gövdesi çelik, alüminyum ya da titanyum gibi malzemelerden oluşur (White, 2019). Bastırıcının içinde, silah ateşlendiğinde meydana gelen yüksek derecede hızlı gazları yavaşlatan ve yönlendiren saptırmasına neden olan plakalar bulunur. Genleşmeden dolayı odacıklarda oluşan gaz basıncını ve hızını dağıtarak azaltır. Namlu ağzında bulunan saptırma plakası çıkan gazların başlangıçtaki kuvvetini emerek ilk genleşme odasına yönlendirir (Murphy ve ark., 2019).
Ateşli silah bastırıcısının mucidi Amerikalı Hiram Percy Maxim'e dir. 1909'da Maxim, başlangıçta "Maxim Silencer" olarak adlandırılan yenilikçi cihazının ilk patentini almıştır. Amacı ateşli silahlarla ilgili çok yüksek seviyedeki gürültüyü ve geri tepmeyi en aza indirmekti (Halter, 1972).
Maxim'in oluşturduğu tasarım, namludan çıkan yüksek basınçlı gazları en etkili bir şekilde azaltarak soğutan, önemli ölçüde düşük seviyeye ulaştıran çeşitli genleşme odasına sahipti. Bu buluş sayesinde, atıcıların işitme duyusunu korumayı ve gürültü kirliliğini en aza indirmeyi amaçladığı için, ticari açıdan da başarılı bir bastırıcı olmuştur (Halter, 1972). Zamanla Maxim'in geliştirdiği sistem modern şekilde dizayn edilerek ateşli silah bastırıcılarına dönüşmüştür. Değişik ülkelerde yasal düzenleme ve kısıtlamalara rağmen askeri ve sivil uygulamalarda çeşitli amaçlara hizmet etmektedir (Halter, 1972).
Bastırıcı, merminin sesten daha hızlı hareket etmesi sebebiyle oluşan ses üstü çatlak veya sonik patlamayı azaltmada önemli rol oynar. Bastırıcının içindeki bileşenler, mermi çekirdeğinin yüksek hızlı uçuşundan dolayı üretilen şok dalgasını bozarak, ateşli silahla ilgili oluşan gürültünün en aza indirilmesinde önemli şekilde katkıda bulunur (White, 2019; Twobirdsflyingpub.wordpress.com, 2023). Ateşli silah da bastırıcı kullanıldığında daha az geri tepme ve namlu sesi ortaya çıkar. Bu iyileştirme geri tepmenin ve patlama sesinin azalmasına atıcının isabetli atış yapmasına yardımcı olur (White, 2019).
1.8.2. Bastırıcının Özellikleri
Bastırıcının esas amacı, atılan bir merminin sesini tanınmaz hale getirmek veya sesini en aza indirmektir. Silahtan gelen diğer mekanik sesler de herhangi bir değişiklik olmaz. Ses altı mermiler bile havada ilerlerken ve hedefe isabet ettiğinde farklı sesler ortaya çıkartır. Ses üstü mermiler küçük bir ses tonunda patlama meydana getirerek balistik anlamda çatlamaya sebebiyet verir. Tam otomatik ve yarı otomatik ateşli silahlar çalışırken fişek kovanını dışarıya atar ve yeni mermi alma esnasında duyulabilen bir ses ortaya çıkartır. Ses seviyesindeki azalmanın yanında, bastırıcılar ortaya çıkan sesi silah sesi olarak tanımlanamayacak şekilde değiştirmeye çalışır. Silahı kullanan atıcıya, sesten kaynaklı dikkat dağınıklığını düşürür veya tamamen yok eder. Soğuk kış şartlarında kalma bir savaşta Finlandiyalara ait bir atasözü şöyle der: "Bastırıcı bir askeri susturmaz ama onu görünmez yapar."(Paulson, 2023).
Ateşli silahlarda bastırıcı kullanılmaması, kapalı alanlarda ateşlenen silahın basınç etkisini, silahın sesini ve parlamasını güçlendirdiği için kullanışlıdır. Bu tür etkenler silah kullananı şaşırtabilir, durum özelliğini, konsantrasyonunu ve doğru hareketini etkileyebilir ve işitme duyusuna çok hızlı bir şekilde kalıcı olarak zarar verebilir (Dockery, 2007).
1.8.3. Bastırıcıların Çalışma Sistemi
Bastırıcı sesi düşürerek, ateşli ve havalı silahlarda, silah ateşlendiğinde patlamayla oluşan sesin şiddetini azaltan, namlu ağzındaki akustik yoğunluğu düşüren namlunun ağzına takılan aparattır. Bastırıcılar namlu ağzındaki ateşli silaha ait akustik yoğunluğu en aza indirmeye çalışan bir namlu ağzı cihazıdır. Bastırıcılar namlulara monte edilip çıkarılabilen bir alet veya namlunun ayrılmaz bir parçası olabilmektedir (Dueck, 2012). Ses bastırıcı sistemler namlu ağzından çıkan yüksek basınçtan kaynaklı sesi azaltmak için kullanılır. Ortaya çıkan bu basıncı azaltabilmek için namlu ağzına takılan ses bastırıcı sistemin içindeki odacıklar sayesinde ortaya çıkan yüksek seviyedeki ses azaltılmış olur (Rehman ve ark., 2011).
Bastırıcı, merminin normal şekilde çıkmasını sağlayan içi boş delikli olan çok sayıda da saptırmaya yarayan plakalar içeren metalik paslanmaz çelik veya titanyum silindirden oluşan aparata denir. Ateşleme yapıldığında ateşli silahta mermi en az engelle karşılaşarak mermi deliğinden çıkar, fakat arkasında genişleyerek gelen gazı yavaşlatarak oluşan kinetik enerjisini daha geniş alana yayarak yoğunluğunu ve şiddetini azaltır (Sinclair, 2023).
Bastırıcının içinde bulunan saptırma plakaları, salınmış olan gazı yavaşlatarak soğutacağından ve namludan çıkışta hala yanan baruttan dolayı namlu ağzından çıkan alevi azaltır hatta ortadan kaldırabilir. Bu da, geri tepme veya sesi azaltmadan, namlu ağzının dışında salınarak yanan gazları dağıtarak alev miktarını azaltır. Diğer yandan alev gizleyici veya namlu ağzı örtüsü, oluşan alev yoğunluğunu azaltmak yerine, görünen ateşi doğrudan görüş alanından perdeleyerek gizler (Brożek-Mucha, 2017).
1.8.4. Ateşli Silah Bastırıcısının Faydaları Nelerdir
Bastırıcıların en önemli faydaları, ateşli silahı kullananda ve çevrede bulunan diğer kişilerde geri dönüşü olmayan işitme kayıplarını en aza indirmesidir. Silah ateşlendiğinde çok büyük gürültüye sebep olur. Silahın ateşlenmesiyle birlikte meydana gelen patlamadan kaynaklı yapılan ses ölçümlerde 140 dB i aştığı tespit edilmiştir. Bu seviyede meydana gelen bir ses insanların işitme organına zarar verecek seviyeye ulaşmış olur (Meinke ve ark. 2017).
Desibel doğrusal bir ölçek değildir ama sonuçları doğruya yakın verir. Desibelin çalışma sistemi; Desibel ölçeğinde her 10 dB'lik artış, sesin basıncındaki bulunan seviyesinin 10 kat daha artmasına eşittir. 1 desibeli sessiz kabul edersek, 10 dB'lik bir yükseliş, 10 kat daha yüksek ses anlamına gelmektedir. 20 dB'lik bir artışta ise 100 kat daha yüksek bir ses anlamına gelir. Bastırıcı takılarak yapılan ateşli silahın atışında, işitme açısı bakımından 115-130 dB'lik atış sesi oluşur. Bastırıcı takılmamış ateşli bir silahtan yapılan atışta, 140 dB'lik işitme duyuları açısından güvenli olmayan ses meydana getirdiğinden, atış arasındaki fark çok büyük olur. Bir konser alanında çıkan ses ortalama 90 ila 120 dB arasında olabilir. Bir jetin kalkış esnasında motorunun vermiş olduğu seste tahminen 140 dB civarındadır. Bu yüksek frekanlardaki sesler işitme duyusuna zarar verebilir (Meinke ve ark. 2017).
140 dB'in üzerinde oluşan sese bir kez dahi maruz kalma durumunda veya 80 ila 110 dB e kadar olan seslere maruz kalınma durumunda işitme organları etkilenebilir. Kalıcı bir şekilde işitme kaybı meydana gelebilir. Atıcılar bu silahlarla atış poligonları, kapalı alanlar bu seviyedeki seslere maruz kaldığında hasar potansiyeli fazlalaşır. Ne kadar çok atış yaparsanız işitme organlarınızda kaybın büyüklüğü de o kadar artar. Bu nedenle bastırıcılar çeşitli ateşli silahlarda kullanılması sağlık açısından önemlidir (Selech ve ark. 2020).
Bastırıcın kullanımın bir faydası da silah atış yapıldığında silahtan çıkan sesin çevrede bulunan kişileri ve diğer canlıları daha az rahatsız etmesidir. Ateşli silahların kullanıldığı alanlarda ve atış poligonlarında avlanma yapılan alanlarda çevredeki yaşayan insanların tepkisi daha az olur (Pääkkönen & Parri, 2011). Askeri alanda veya savaşta taktiksel olarak kullanıldığında bastırıcı takılı silahlardan daha az ses çıkacağından ve namlu ağız alevini azalttığından, düşman tarafından atıcının yerinin tespit edilmesi zorlaşacaktır (Pääkkönen & Parri, 2011).
Bastırıcılar genellikle boyutları ve verimlilikleri açısından çeşitlilik gösterir. Bastırıcıların geri tepmeyi azaltma ve namlu ağız alevini azaltmasından dolayı iki avantajı daha bulunmaktadır. Namlu ağız alevi bastırıcının içinde kalarak alevi yoğunlaştırarak yanmamış barutun yanması durdurularak namlu ağız alevi azaltılmış olur. Aynı zamanda geri tepmesi azaltılır, geri tepmedeki enerjinin %30 ila 50'sine kadarı itici gazların gücünün azalmasından kaynaklanmaktadır. Bazı bastırıcılar ise itici gazların meydana getirdiği karşı basıncı arttırmaya sebebiyet verir. Bu da bastırıcıların namlu ağzında güçlendirici gibi çalışmasına ve de geri tepmesini artırmasına sebebiyet verebilir. Bastırıcıların ağırlıkları ve bu ağırlıkların namlu ağzındaki durumu, oluşan gaz basıncının konumu ve bunun yanı sıra oluşan temel kütleden dolayı geri tepme de azalma meydana gelir (Sinclair, 2023).
1.8.5. Bastırıcıların Temel Yapıları
Genel anlamda, bastırıcının gelişim tarihine bakıldığında iki çeşit tasarımının yaygın olduğu görülmektedir. Bölmeli tek parçadan (tek çekirdekli) oluşan bastırıcılardır. Katmanlı imalat yöntemi (3 Boyutlu Yazıcı) ile bastırıcı üretimi son yıllarda yaygın hale gelmiştir. Söz konusu bastırıcılar, tasarımları itibariyle genel biçimde tek parça halinde üretilirler (Sinclair, 2023).
Bölmeli olan bastırıcılarda, genel anlamda silindirik/koni şeklinde olan ve bölme olarak nitelendirilen birkaç ayrı bölümden oluşur. Silahın ateşlenmesi ile birlikte namludan çıkan barut gazı basıncının dağıtılmasına, yeniden yönlendirilmesine yardımcı olmaya yarayan bir dizi bölme ve geçitlerden oluşacak şekilde dizayn edilmişlerdir (Huerta ve ark. 2021).
Bakır fişek veya fişek çekirdeğinin üzerine bakır gibi yumuşak maddeler kullanılması nedeniyle, ateşli silahtaki bastırıcılarının kendi kendini temizleyebileceği kabul edilir. Kullanılan mühimmata bağlı olarak bastırıcıda oluşan kurşun vb. metal partikülleri temizlemek için bastırıcıların zaman zaman temizlenmesi gerekebilir (Jenzen-Jones, 2015).
Bölmeli ve tek çekirdekli bastırıcıların, sökülüp temizlenmesi veya göbeğin değişimi için çıkartılabilir. Uç kapakları olan bastırıcı ise bakımı daha kolaydır. Tek parçadan oluşan bakımı yapılamayan tamamen kaynaklı ya da baskılı tipleri de vardır. Tek parçadan oluşan bastırıcılar genel olarak çıkarılır uç kapakları olmadan kaynaklanır. Bu nedenledir ki, değiştirilmesi gereken bir parçası varsa, kaynaklı olduğu için kesilerek açılması, tamir edilmesi, yeniden eski haline gelmesi içinde kaynak yapılması gerekir. Eğer daha kötü bir durumda ise bastırıcının değiştirilmesi için üreticiye iade edilir (Huerta ve ark. 2021). Bastırıcıların üretiminde, paslanmaz çelik, Inconel, titanyum gibi benzer maddeleri toz halindeki madeni alaşımlarla yapılması gerektiğinde, bilgisayarla desteklenen lazerler, toz halindeki maddeyi lazerin temas ettiği metal yüzeylere eriterek istenilen şekilde basabilir veya kaynak yapabilir. Bu şekilde bastırıcının bölmeleri, çok zor veya imkânsıza yakın olan geçitleri, kanatları ve geometrik şekilleri kolayca yapılabilir. Ekonomik olması nedeniyle 3D baskılı tek çekirdek ve bölme tasarımları da bulunur, ancak genel anlamda 3D baskılı tek çekirdek bastırıcıların sökülmesi veya bileşenlerinin değiştirilmesi mümkün değildir. Bu tür bastırıcılar tek parça halinde yapılmıştır. Ekonomik olması sebebiyle şirketlerin önümüzdeki yıllarda bu yeni teknolojiye daha fazla yatırım yapacağı tahmin edilmektedir (Sinclair, 2023).
Bastırıcılar genel olarak titanyum, çelik, alüminyum veya benzeri maddelerden yapılan içinde genleşme odası bulunan metal borular olarak tanımlanır. Tüfek, hafif makineli tüfek, tabancaların namlusuna takılabilen ve genel olarak silindir şeklindeki aparatlardır. Kutu şeklindeki bastırıcılar ismini içecek kutularına benzerliğinden almışlardır. Sökülüp başka ateşli silahlara takılabilirler. Entegre bastırıcılar ise bunun tersine genleşme odasından ya da namluyu çevreleyen odalardan oluşmaktadır. Entegre bastırıcılar ateşli silahla bütünleşen parçadır. Bunların bakımı ve temizlenmesi için silahın bir kısmının sökülmesi gerekir (Heard, 2011).
1.8.6. Bastırıcı Çeşitleri
Ateşli silahlarla birlikte kullanılan bastırıcıların her biri değişik model ve çapta olabilir. Bastırıcıyı oluşturan bölmeler veya parçalar vidalı ya da dişli montaj yoluyla bir araya getirilebilir. Bu tip montaj tekniği bastırıcılar arasında en yaygın olarak kullanılandır. Vidalı modeller, diğerine göre daha fazla tercih edilmektedir. Vidalı model bastırıcıların çok yönlü ve işlevsel olduğundan farklı teknik özelliklere sahip ateşli silahlara uyumlu olacak şekilde ayarlanabilmektedir. Silaha doğrudan entegre edilebilen bastırıcılar ateşli silahın namlusuna doğrudan herhangi bir adaptöre ihtiyaç duymadan montajlıdır. Bu tasarım ateşli silahtan bastırıcının sökülmesi halinde silahın boyutunu azaltır, takıldığında daha akıcı bir görüntü ortaya çıkartır (Dueck, 2012). Av tüfeklerindeki bastırıcılar, av tüfeğinde kullanılan ve saçma tanesi içeren mühimmatın özelliklerine bağlı ortaya koyduğu zorluklara çözüm sunacak şekilde özel olarak tasarlanmıştır. Av tüfeklerinde bastırıcı kullanılması, sıklıkla silah kullanan kişiler ve avcıların işitme sağlığının korunmasıdır (White, 2019).
1.8.7. Bastırıcının Çalışma Prensibi
Kullanılan her iki bastırıcı tipi de silah ateşlendiğinde çok hızlı bir şekilde hacmi genişleyen barut gazının, namlu ucundaki bastırıcının boş odaları aracılığıyla yavaşlatılması, soğutulması ile gürültü seviyesinin azaltılması sağlanır. Silah ateşlendiğinde bastırıcıda sıkışmış olan barut gazı daha uzun bir zaman diliminde, çok daha düşük bir basınçla atmosfere salınır; bu da daha az sesin çıkmasına neden olur. Bastırıcılar kullanım amaçlarına göre ve tasarımına bağlı olarak en az dört en çok on beş bölümden oluşur. Kutu tipli olarak imal edilmiş bastırıcıda namlunun uç kısmında tek, daha büyük olan genleşme odası vardır. Kutu tipi bastırıcılar genelde alüminyumdan yapılmış kola kutularına benzer şekilde imal edilmiş genleşme odaları bulunan bastırıcı tiplerine denir (Hollenback, 1998). Bu da oluşan itici gazın bölmelerle karşılaşmadan önce büyük oranda genişlemesine ve hızının düşmesine neden olur (Heard, 2011).
Genel anlamda bölmeler veya genleşme odalarını birbirinden ayıran dairesel şekildeki metal bölücülere denir. Bastırıcıdan çıkan merminin hedefe doğru ilerlemesini sağlayan her bir saptırma plakasının orta kısmında bir delik bulunmaktadır. Bastırıcıda bulunan bu deliğin çapı, hareket halindeki merminin bölme vuruşu diye tabir ettiğimiz bölmeye çarpma riskini en az seviyeye düşürebilmek için mermi çekirdeğinin çapından 1 mm daha geniştir. Bölmeler tip olarak titanyumdan, alüminyumdan, paslanmaz çelikten veya Inconel gibi alaşımlardan yapılarak ya katı haldeki metal işlenir ya da yapılmış olan levhadan oluşturulur (Paulson, 1996).
1.8.8. Gelişmiş Bastırıcı Modelleri
Geliştirilmiş bastırıcı modelleri, namlunun ağzındaki patlamayla ilişkili olan gazın basıncını serbest bırakarak kontrolüne alması, ya da yavaşça serbest bırakmanın etkisiyle soğutucu sistemlerin kullanımı yoluyla basıncın azaltılıp namlu ağzındaki patlamadan meydana gelen yüksek ses dalgalarının frekansını azaltabilecek şekilde tasarlanmıştır. Bu tasarımlarda bastırıcıyı daha sessiz hale getirmek için frekans kayması yapılarak fazın yıkıcı etkileri kullanılır. Bu etki gaz akışını ayırıp birbirlerine çarpmasını sağlar veya hassas bir biçimde yapılmış bastırıcıdaki deliklerden geçirerek elde edilebilir. Frekans kaydırmadaki amaç duyulabilecek frekanstaki ses dalgalarını insanın algılayabileceğinin ötesine 20 kHz'in üzerine çıkartmaktır (Lobarinas ve ark., 2016). Bu nedenle, kullanılan kavramlar tartışmaya açıktır çünkü namlu ağzı patlaması geniş bant gürültüsü yaparak saf tonları vermez bundan ötürü faz iptalinin başarılması son derece zor olmaktadır. Bazı bastırıcı üreticileri de yapmış olduğu tasarımlarda faz iptalini kullandıklarını belitmektedirler (Krüger & Leistner, 1997).
1.8.9. Bastırıcı Sistemlerinin Atış Ses ile İlgili Olmayan Faydaları
Bastırıcıların en önemli avantajı, atıcının ve yakın çevresinde bulunan kişilerin işitme duyusunu korumasıdır. Av tüfeği kullanan avcılar, bastırıcıların tüfekteki ekstra ağırlığı ateşli silahın patlamadan kaynaklı daha az geri tepmeye ve sarsıntıya yol açması nedeniyle faydalı görülmektedir. Bastırıcı silahtaki namlu ağzı patlamasını azaltarak, ateş eden kişinin sakin bir şekilde ilerleyip hedefi görerek istediği bir şekilde vurmasını da sağlar (Lobarinas ve ark., 2016). Bastırıcıların en büyük özelliği, ateşleme esnasında oluşan itici gazı yönlendirerek bloke etmesi sonucu ateşlemenin geri tepmesini büyük ölçüde azaltır. Oluşan barut gazı genel anlamda mermi çekirdeğinden çok daha hafiftir. Fakat namludan mermi çekirdeği hızından çok daha fazla kuvvetle dışarı çıktığı için bastırıcıdan dışarı atılan barut gazının hızı ve miktarının azaltılması barut gazı ve mermi çekirdeğinin toplam ağırlığını önemli ölçüde azaltır. Bu sayede ateşleme sonrasında oluşan geri tepme miktarında da azalma sağlanır. Düşük kalibreli tabancalarda bastırıcı geri tepmeyi %15 civarında azalttığı öne sürülmektedir; büyük kalibreli silahlarda ise geri tepmenin azalımı %20–%30 aralığında azaltılabilmektedir (Meinke ve ark.,2017).
![[Resim: NAMLU-A-ZI-PATLAMASI.jpg]](https://i.ibb.co/JyHqtgW/NAMLU-A-ZI-PATLAMASI.jpg)
]https://ibb.co/JyHqtgW]
Bastırıcı sayesinde ateşli silahtan çıkan sesin azalması nedeniyle ortaya çıkan balistik çatlak nedeniyle Şekil 1.3’ de görüldüğü gibi gölgelendiğinden, gözlemciler silah kullanan atıcının bulunduğu yeri normal konumundan 90 ila 180 derece uzak mesafede bulunduğunu zannederek yanılgıya düşülebilmektedir (Maher, 2007; Twobirdsflyingpub.wordpress.com, 2023).
Kaynak: FARKLI RAKIMLARDA SES ÜSTÜ VE ALTI FİŞEKLERİN KADEMELİ SES BASTIRICI SİSTEM PERFORMANSINA ETKİSİ / Hatice İŞCAN / HİTİT ÜNİVERSİTESİ / LİSANSÜSTÜ EĞİTİM ENSTİTÜSÜ / ADLİ BİLİMLER ANABİLİM DALI / Yüksek Lisans Tezi / Sy. 22-29 / Çorum 2024.
Saygılarımla Ünal ASLAN.
Bastırıcının Tarihçesi
Jakob Stahel isimli İsviçreli bir mucit, 1892 yılında sığırları daha rahat öldürebilmek için sesi azaltmaya yönelik bastırıcı icat etti ve patentini aldı. Daha sonra diğer silahlarda da bu bastırıcının kullanılabileceği görülmüştür (Sinclair, 2023).Maxim silah mucidi olan Hiram Stevens Maxim'in oğlu ile American Radio Relay League'in ticari olarak başarılı ilk bastırıcıyı 1902 yılında icat etmiştir. Patent onayını 30 Mart 1909 yılında almıştır (Maxim, 1899).Bastırıcıyı ticari markaya dönüştüren Maxim, popüleritesi artan icadının adını "Maxim Silencer" ismini vermiştir (Maxim, 1899).
20. yüzyılın başlarında Maxim ateşli silahlarda bastırıcısına paralel olarak kullanmak için geliştirdiği içten yanmalı motorların daha sessiz çalışması için bastırıcıda kullandığı teknikleri motorlarda kullanmak üzere geliştirdi. İngilizce konuşulan çoğu ülkede otomobillerin egzoz sisteminde kullanılan bastırıcılarına Maxim in icat ettiği bastırıcı adı verilmektedir (Goddard, 2008).
İkinci Dünya Savaşı sırasında yeniden tasarlanarak yüksek standartlı HDM. 22 LR tabancayı tercih eden Amerika Birleşik Devletleri Ofisi ajanları geliştirilen bu bastırıcıları düzenli olarak kullanılmıştır (Kessler, 1994).Modernize edilen bastırıcılar İngiliz Özel Harekât İdaresi (SOE), Nazi işgali sırasında Avrupa'daki gizli olan tüm operasyonlarında kullandı (Bull, 2004).
1.8.1. Bastırıcılar
Ateşli silahlarda silah ateşlendiğinde meydana gelen silah sesini azaltan, silaha ek olarak takılan materyale bastırıcı veya bastırıcı denir. Ateşli silahın çıkan sesini azaltacak şekilde tasarlanmış olup diğer ateşli silahla karşılaştırıldığında onu daha sessiz hale getirmektedir (Arslan ve ark., 2020). Kolluk kuvvetlerince askeri kullanım, çeşitli atışlarda dahil olmak üzere silah bastırıcılarının çeşitli uygulamaları bulunur. Ses yoğunluğunu azaltmak, çevresel gürültüyü en aza indirmesi sebebiyle önemlidir (Lobarinas ve ark., 2016). Ateşli silah bastırıcıları birkaç parçadan meydan gelir. Dış borusu veya gövdesi çelik, alüminyum ya da titanyum gibi malzemelerden oluşur (White, 2019). Bastırıcının içinde, silah ateşlendiğinde meydana gelen yüksek derecede hızlı gazları yavaşlatan ve yönlendiren saptırmasına neden olan plakalar bulunur. Genleşmeden dolayı odacıklarda oluşan gaz basıncını ve hızını dağıtarak azaltır. Namlu ağzında bulunan saptırma plakası çıkan gazların başlangıçtaki kuvvetini emerek ilk genleşme odasına yönlendirir (Murphy ve ark., 2019).
Ateşli silah bastırıcısının mucidi Amerikalı Hiram Percy Maxim'e dir. 1909'da Maxim, başlangıçta "Maxim Silencer" olarak adlandırılan yenilikçi cihazının ilk patentini almıştır. Amacı ateşli silahlarla ilgili çok yüksek seviyedeki gürültüyü ve geri tepmeyi en aza indirmekti (Halter, 1972).
Maxim'in oluşturduğu tasarım, namludan çıkan yüksek basınçlı gazları en etkili bir şekilde azaltarak soğutan, önemli ölçüde düşük seviyeye ulaştıran çeşitli genleşme odasına sahipti. Bu buluş sayesinde, atıcıların işitme duyusunu korumayı ve gürültü kirliliğini en aza indirmeyi amaçladığı için, ticari açıdan da başarılı bir bastırıcı olmuştur (Halter, 1972). Zamanla Maxim'in geliştirdiği sistem modern şekilde dizayn edilerek ateşli silah bastırıcılarına dönüşmüştür. Değişik ülkelerde yasal düzenleme ve kısıtlamalara rağmen askeri ve sivil uygulamalarda çeşitli amaçlara hizmet etmektedir (Halter, 1972).
Bastırıcı, merminin sesten daha hızlı hareket etmesi sebebiyle oluşan ses üstü çatlak veya sonik patlamayı azaltmada önemli rol oynar. Bastırıcının içindeki bileşenler, mermi çekirdeğinin yüksek hızlı uçuşundan dolayı üretilen şok dalgasını bozarak, ateşli silahla ilgili oluşan gürültünün en aza indirilmesinde önemli şekilde katkıda bulunur (White, 2019; Twobirdsflyingpub.wordpress.com, 2023). Ateşli silah da bastırıcı kullanıldığında daha az geri tepme ve namlu sesi ortaya çıkar. Bu iyileştirme geri tepmenin ve patlama sesinin azalmasına atıcının isabetli atış yapmasına yardımcı olur (White, 2019).
1.8.2. Bastırıcının Özellikleri
Bastırıcının esas amacı, atılan bir merminin sesini tanınmaz hale getirmek veya sesini en aza indirmektir. Silahtan gelen diğer mekanik sesler de herhangi bir değişiklik olmaz. Ses altı mermiler bile havada ilerlerken ve hedefe isabet ettiğinde farklı sesler ortaya çıkartır. Ses üstü mermiler küçük bir ses tonunda patlama meydana getirerek balistik anlamda çatlamaya sebebiyet verir. Tam otomatik ve yarı otomatik ateşli silahlar çalışırken fişek kovanını dışarıya atar ve yeni mermi alma esnasında duyulabilen bir ses ortaya çıkartır. Ses seviyesindeki azalmanın yanında, bastırıcılar ortaya çıkan sesi silah sesi olarak tanımlanamayacak şekilde değiştirmeye çalışır. Silahı kullanan atıcıya, sesten kaynaklı dikkat dağınıklığını düşürür veya tamamen yok eder. Soğuk kış şartlarında kalma bir savaşta Finlandiyalara ait bir atasözü şöyle der: "Bastırıcı bir askeri susturmaz ama onu görünmez yapar."(Paulson, 2023).
Ateşli silahlarda bastırıcı kullanılmaması, kapalı alanlarda ateşlenen silahın basınç etkisini, silahın sesini ve parlamasını güçlendirdiği için kullanışlıdır. Bu tür etkenler silah kullananı şaşırtabilir, durum özelliğini, konsantrasyonunu ve doğru hareketini etkileyebilir ve işitme duyusuna çok hızlı bir şekilde kalıcı olarak zarar verebilir (Dockery, 2007).
1.8.3. Bastırıcıların Çalışma Sistemi
Bastırıcı sesi düşürerek, ateşli ve havalı silahlarda, silah ateşlendiğinde patlamayla oluşan sesin şiddetini azaltan, namlu ağzındaki akustik yoğunluğu düşüren namlunun ağzına takılan aparattır. Bastırıcılar namlu ağzındaki ateşli silaha ait akustik yoğunluğu en aza indirmeye çalışan bir namlu ağzı cihazıdır. Bastırıcılar namlulara monte edilip çıkarılabilen bir alet veya namlunun ayrılmaz bir parçası olabilmektedir (Dueck, 2012). Ses bastırıcı sistemler namlu ağzından çıkan yüksek basınçtan kaynaklı sesi azaltmak için kullanılır. Ortaya çıkan bu basıncı azaltabilmek için namlu ağzına takılan ses bastırıcı sistemin içindeki odacıklar sayesinde ortaya çıkan yüksek seviyedeki ses azaltılmış olur (Rehman ve ark., 2011).
Bastırıcı, merminin normal şekilde çıkmasını sağlayan içi boş delikli olan çok sayıda da saptırmaya yarayan plakalar içeren metalik paslanmaz çelik veya titanyum silindirden oluşan aparata denir. Ateşleme yapıldığında ateşli silahta mermi en az engelle karşılaşarak mermi deliğinden çıkar, fakat arkasında genişleyerek gelen gazı yavaşlatarak oluşan kinetik enerjisini daha geniş alana yayarak yoğunluğunu ve şiddetini azaltır (Sinclair, 2023).
Bastırıcının içinde bulunan saptırma plakaları, salınmış olan gazı yavaşlatarak soğutacağından ve namludan çıkışta hala yanan baruttan dolayı namlu ağzından çıkan alevi azaltır hatta ortadan kaldırabilir. Bu da, geri tepme veya sesi azaltmadan, namlu ağzının dışında salınarak yanan gazları dağıtarak alev miktarını azaltır. Diğer yandan alev gizleyici veya namlu ağzı örtüsü, oluşan alev yoğunluğunu azaltmak yerine, görünen ateşi doğrudan görüş alanından perdeleyerek gizler (Brożek-Mucha, 2017).
1.8.4. Ateşli Silah Bastırıcısının Faydaları Nelerdir
Bastırıcıların en önemli faydaları, ateşli silahı kullananda ve çevrede bulunan diğer kişilerde geri dönüşü olmayan işitme kayıplarını en aza indirmesidir. Silah ateşlendiğinde çok büyük gürültüye sebep olur. Silahın ateşlenmesiyle birlikte meydana gelen patlamadan kaynaklı yapılan ses ölçümlerde 140 dB i aştığı tespit edilmiştir. Bu seviyede meydana gelen bir ses insanların işitme organına zarar verecek seviyeye ulaşmış olur (Meinke ve ark. 2017).
Desibel doğrusal bir ölçek değildir ama sonuçları doğruya yakın verir. Desibelin çalışma sistemi; Desibel ölçeğinde her 10 dB'lik artış, sesin basıncındaki bulunan seviyesinin 10 kat daha artmasına eşittir. 1 desibeli sessiz kabul edersek, 10 dB'lik bir yükseliş, 10 kat daha yüksek ses anlamına gelmektedir. 20 dB'lik bir artışta ise 100 kat daha yüksek bir ses anlamına gelir. Bastırıcı takılarak yapılan ateşli silahın atışında, işitme açısı bakımından 115-130 dB'lik atış sesi oluşur. Bastırıcı takılmamış ateşli bir silahtan yapılan atışta, 140 dB'lik işitme duyuları açısından güvenli olmayan ses meydana getirdiğinden, atış arasındaki fark çok büyük olur. Bir konser alanında çıkan ses ortalama 90 ila 120 dB arasında olabilir. Bir jetin kalkış esnasında motorunun vermiş olduğu seste tahminen 140 dB civarındadır. Bu yüksek frekanlardaki sesler işitme duyusuna zarar verebilir (Meinke ve ark. 2017).
140 dB'in üzerinde oluşan sese bir kez dahi maruz kalma durumunda veya 80 ila 110 dB e kadar olan seslere maruz kalınma durumunda işitme organları etkilenebilir. Kalıcı bir şekilde işitme kaybı meydana gelebilir. Atıcılar bu silahlarla atış poligonları, kapalı alanlar bu seviyedeki seslere maruz kaldığında hasar potansiyeli fazlalaşır. Ne kadar çok atış yaparsanız işitme organlarınızda kaybın büyüklüğü de o kadar artar. Bu nedenle bastırıcılar çeşitli ateşli silahlarda kullanılması sağlık açısından önemlidir (Selech ve ark. 2020).
Bastırıcın kullanımın bir faydası da silah atış yapıldığında silahtan çıkan sesin çevrede bulunan kişileri ve diğer canlıları daha az rahatsız etmesidir. Ateşli silahların kullanıldığı alanlarda ve atış poligonlarında avlanma yapılan alanlarda çevredeki yaşayan insanların tepkisi daha az olur (Pääkkönen & Parri, 2011). Askeri alanda veya savaşta taktiksel olarak kullanıldığında bastırıcı takılı silahlardan daha az ses çıkacağından ve namlu ağız alevini azalttığından, düşman tarafından atıcının yerinin tespit edilmesi zorlaşacaktır (Pääkkönen & Parri, 2011).
Bastırıcılar genellikle boyutları ve verimlilikleri açısından çeşitlilik gösterir. Bastırıcıların geri tepmeyi azaltma ve namlu ağız alevini azaltmasından dolayı iki avantajı daha bulunmaktadır. Namlu ağız alevi bastırıcının içinde kalarak alevi yoğunlaştırarak yanmamış barutun yanması durdurularak namlu ağız alevi azaltılmış olur. Aynı zamanda geri tepmesi azaltılır, geri tepmedeki enerjinin %30 ila 50'sine kadarı itici gazların gücünün azalmasından kaynaklanmaktadır. Bazı bastırıcılar ise itici gazların meydana getirdiği karşı basıncı arttırmaya sebebiyet verir. Bu da bastırıcıların namlu ağzında güçlendirici gibi çalışmasına ve de geri tepmesini artırmasına sebebiyet verebilir. Bastırıcıların ağırlıkları ve bu ağırlıkların namlu ağzındaki durumu, oluşan gaz basıncının konumu ve bunun yanı sıra oluşan temel kütleden dolayı geri tepme de azalma meydana gelir (Sinclair, 2023).
1.8.5. Bastırıcıların Temel Yapıları
Genel anlamda, bastırıcının gelişim tarihine bakıldığında iki çeşit tasarımının yaygın olduğu görülmektedir. Bölmeli tek parçadan (tek çekirdekli) oluşan bastırıcılardır. Katmanlı imalat yöntemi (3 Boyutlu Yazıcı) ile bastırıcı üretimi son yıllarda yaygın hale gelmiştir. Söz konusu bastırıcılar, tasarımları itibariyle genel biçimde tek parça halinde üretilirler (Sinclair, 2023).
Bölmeli olan bastırıcılarda, genel anlamda silindirik/koni şeklinde olan ve bölme olarak nitelendirilen birkaç ayrı bölümden oluşur. Silahın ateşlenmesi ile birlikte namludan çıkan barut gazı basıncının dağıtılmasına, yeniden yönlendirilmesine yardımcı olmaya yarayan bir dizi bölme ve geçitlerden oluşacak şekilde dizayn edilmişlerdir (Huerta ve ark. 2021).
Bakır fişek veya fişek çekirdeğinin üzerine bakır gibi yumuşak maddeler kullanılması nedeniyle, ateşli silahtaki bastırıcılarının kendi kendini temizleyebileceği kabul edilir. Kullanılan mühimmata bağlı olarak bastırıcıda oluşan kurşun vb. metal partikülleri temizlemek için bastırıcıların zaman zaman temizlenmesi gerekebilir (Jenzen-Jones, 2015).
Bölmeli ve tek çekirdekli bastırıcıların, sökülüp temizlenmesi veya göbeğin değişimi için çıkartılabilir. Uç kapakları olan bastırıcı ise bakımı daha kolaydır. Tek parçadan oluşan bakımı yapılamayan tamamen kaynaklı ya da baskılı tipleri de vardır. Tek parçadan oluşan bastırıcılar genel olarak çıkarılır uç kapakları olmadan kaynaklanır. Bu nedenledir ki, değiştirilmesi gereken bir parçası varsa, kaynaklı olduğu için kesilerek açılması, tamir edilmesi, yeniden eski haline gelmesi içinde kaynak yapılması gerekir. Eğer daha kötü bir durumda ise bastırıcının değiştirilmesi için üreticiye iade edilir (Huerta ve ark. 2021). Bastırıcıların üretiminde, paslanmaz çelik, Inconel, titanyum gibi benzer maddeleri toz halindeki madeni alaşımlarla yapılması gerektiğinde, bilgisayarla desteklenen lazerler, toz halindeki maddeyi lazerin temas ettiği metal yüzeylere eriterek istenilen şekilde basabilir veya kaynak yapabilir. Bu şekilde bastırıcının bölmeleri, çok zor veya imkânsıza yakın olan geçitleri, kanatları ve geometrik şekilleri kolayca yapılabilir. Ekonomik olması nedeniyle 3D baskılı tek çekirdek ve bölme tasarımları da bulunur, ancak genel anlamda 3D baskılı tek çekirdek bastırıcıların sökülmesi veya bileşenlerinin değiştirilmesi mümkün değildir. Bu tür bastırıcılar tek parça halinde yapılmıştır. Ekonomik olması sebebiyle şirketlerin önümüzdeki yıllarda bu yeni teknolojiye daha fazla yatırım yapacağı tahmin edilmektedir (Sinclair, 2023).
Bastırıcılar genel olarak titanyum, çelik, alüminyum veya benzeri maddelerden yapılan içinde genleşme odası bulunan metal borular olarak tanımlanır. Tüfek, hafif makineli tüfek, tabancaların namlusuna takılabilen ve genel olarak silindir şeklindeki aparatlardır. Kutu şeklindeki bastırıcılar ismini içecek kutularına benzerliğinden almışlardır. Sökülüp başka ateşli silahlara takılabilirler. Entegre bastırıcılar ise bunun tersine genleşme odasından ya da namluyu çevreleyen odalardan oluşmaktadır. Entegre bastırıcılar ateşli silahla bütünleşen parçadır. Bunların bakımı ve temizlenmesi için silahın bir kısmının sökülmesi gerekir (Heard, 2011).
1.8.6. Bastırıcı Çeşitleri
Ateşli silahlarla birlikte kullanılan bastırıcıların her biri değişik model ve çapta olabilir. Bastırıcıyı oluşturan bölmeler veya parçalar vidalı ya da dişli montaj yoluyla bir araya getirilebilir. Bu tip montaj tekniği bastırıcılar arasında en yaygın olarak kullanılandır. Vidalı modeller, diğerine göre daha fazla tercih edilmektedir. Vidalı model bastırıcıların çok yönlü ve işlevsel olduğundan farklı teknik özelliklere sahip ateşli silahlara uyumlu olacak şekilde ayarlanabilmektedir. Silaha doğrudan entegre edilebilen bastırıcılar ateşli silahın namlusuna doğrudan herhangi bir adaptöre ihtiyaç duymadan montajlıdır. Bu tasarım ateşli silahtan bastırıcının sökülmesi halinde silahın boyutunu azaltır, takıldığında daha akıcı bir görüntü ortaya çıkartır (Dueck, 2012). Av tüfeklerindeki bastırıcılar, av tüfeğinde kullanılan ve saçma tanesi içeren mühimmatın özelliklerine bağlı ortaya koyduğu zorluklara çözüm sunacak şekilde özel olarak tasarlanmıştır. Av tüfeklerinde bastırıcı kullanılması, sıklıkla silah kullanan kişiler ve avcıların işitme sağlığının korunmasıdır (White, 2019).
1.8.7. Bastırıcının Çalışma Prensibi
Kullanılan her iki bastırıcı tipi de silah ateşlendiğinde çok hızlı bir şekilde hacmi genişleyen barut gazının, namlu ucundaki bastırıcının boş odaları aracılığıyla yavaşlatılması, soğutulması ile gürültü seviyesinin azaltılması sağlanır. Silah ateşlendiğinde bastırıcıda sıkışmış olan barut gazı daha uzun bir zaman diliminde, çok daha düşük bir basınçla atmosfere salınır; bu da daha az sesin çıkmasına neden olur. Bastırıcılar kullanım amaçlarına göre ve tasarımına bağlı olarak en az dört en çok on beş bölümden oluşur. Kutu tipli olarak imal edilmiş bastırıcıda namlunun uç kısmında tek, daha büyük olan genleşme odası vardır. Kutu tipi bastırıcılar genelde alüminyumdan yapılmış kola kutularına benzer şekilde imal edilmiş genleşme odaları bulunan bastırıcı tiplerine denir (Hollenback, 1998). Bu da oluşan itici gazın bölmelerle karşılaşmadan önce büyük oranda genişlemesine ve hızının düşmesine neden olur (Heard, 2011).
Genel anlamda bölmeler veya genleşme odalarını birbirinden ayıran dairesel şekildeki metal bölücülere denir. Bastırıcıdan çıkan merminin hedefe doğru ilerlemesini sağlayan her bir saptırma plakasının orta kısmında bir delik bulunmaktadır. Bastırıcıda bulunan bu deliğin çapı, hareket halindeki merminin bölme vuruşu diye tabir ettiğimiz bölmeye çarpma riskini en az seviyeye düşürebilmek için mermi çekirdeğinin çapından 1 mm daha geniştir. Bölmeler tip olarak titanyumdan, alüminyumdan, paslanmaz çelikten veya Inconel gibi alaşımlardan yapılarak ya katı haldeki metal işlenir ya da yapılmış olan levhadan oluşturulur (Paulson, 1996).
1.8.8. Gelişmiş Bastırıcı Modelleri
Geliştirilmiş bastırıcı modelleri, namlunun ağzındaki patlamayla ilişkili olan gazın basıncını serbest bırakarak kontrolüne alması, ya da yavaşça serbest bırakmanın etkisiyle soğutucu sistemlerin kullanımı yoluyla basıncın azaltılıp namlu ağzındaki patlamadan meydana gelen yüksek ses dalgalarının frekansını azaltabilecek şekilde tasarlanmıştır. Bu tasarımlarda bastırıcıyı daha sessiz hale getirmek için frekans kayması yapılarak fazın yıkıcı etkileri kullanılır. Bu etki gaz akışını ayırıp birbirlerine çarpmasını sağlar veya hassas bir biçimde yapılmış bastırıcıdaki deliklerden geçirerek elde edilebilir. Frekans kaydırmadaki amaç duyulabilecek frekanstaki ses dalgalarını insanın algılayabileceğinin ötesine 20 kHz'in üzerine çıkartmaktır (Lobarinas ve ark., 2016). Bu nedenle, kullanılan kavramlar tartışmaya açıktır çünkü namlu ağzı patlaması geniş bant gürültüsü yaparak saf tonları vermez bundan ötürü faz iptalinin başarılması son derece zor olmaktadır. Bazı bastırıcı üreticileri de yapmış olduğu tasarımlarda faz iptalini kullandıklarını belitmektedirler (Krüger & Leistner, 1997).
1.8.9. Bastırıcı Sistemlerinin Atış Ses ile İlgili Olmayan Faydaları
Bastırıcıların en önemli avantajı, atıcının ve yakın çevresinde bulunan kişilerin işitme duyusunu korumasıdır. Av tüfeği kullanan avcılar, bastırıcıların tüfekteki ekstra ağırlığı ateşli silahın patlamadan kaynaklı daha az geri tepmeye ve sarsıntıya yol açması nedeniyle faydalı görülmektedir. Bastırıcı silahtaki namlu ağzı patlamasını azaltarak, ateş eden kişinin sakin bir şekilde ilerleyip hedefi görerek istediği bir şekilde vurmasını da sağlar (Lobarinas ve ark., 2016). Bastırıcıların en büyük özelliği, ateşleme esnasında oluşan itici gazı yönlendirerek bloke etmesi sonucu ateşlemenin geri tepmesini büyük ölçüde azaltır. Oluşan barut gazı genel anlamda mermi çekirdeğinden çok daha hafiftir. Fakat namludan mermi çekirdeği hızından çok daha fazla kuvvetle dışarı çıktığı için bastırıcıdan dışarı atılan barut gazının hızı ve miktarının azaltılması barut gazı ve mermi çekirdeğinin toplam ağırlığını önemli ölçüde azaltır. Bu sayede ateşleme sonrasında oluşan geri tepme miktarında da azalma sağlanır. Düşük kalibreli tabancalarda bastırıcı geri tepmeyi %15 civarında azalttığı öne sürülmektedir; büyük kalibreli silahlarda ise geri tepmenin azalımı %20–%30 aralığında azaltılabilmektedir (Meinke ve ark.,2017).
]https://ibb.co/JyHqtgW]Bastırıcı sayesinde ateşli silahtan çıkan sesin azalması nedeniyle ortaya çıkan balistik çatlak nedeniyle Şekil 1.3’ de görüldüğü gibi gölgelendiğinden, gözlemciler silah kullanan atıcının bulunduğu yeri normal konumundan 90 ila 180 derece uzak mesafede bulunduğunu zannederek yanılgıya düşülebilmektedir (Maher, 2007; Twobirdsflyingpub.wordpress.com, 2023).
Kaynak: FARKLI RAKIMLARDA SES ÜSTÜ VE ALTI FİŞEKLERİN KADEMELİ SES BASTIRICI SİSTEM PERFORMANSINA ETKİSİ / Hatice İŞCAN / HİTİT ÜNİVERSİTESİ / LİSANSÜSTÜ EĞİTİM ENSTİTÜSÜ / ADLİ BİLİMLER ANABİLİM DALI / Yüksek Lisans Tezi / Sy. 22-29 / Çorum 2024.
![[+]](https://www.tabancatufek.com.tr/images/collapse_collapsed.png)
