FİŞELERDE YÜKSEK BASINÇ ve BELİRTİLERİ OKUMAK

[Sabri]

Değerli Forumdaşlarım,

Sayın Osman Ortaç, bazı MKE mermilerinin atılmış kovan resimlerini paylaşarak "MKE gerçekten MKE mi?" başlığıyla yayınladı. Haklı olarak hem damgalama hemde kapsüldeki izlere bakarak bazıları "yüksek basınçlı mı?" gibi doğru bir soru sordu.

Bizde yivli fişek doldurmak Yassah! Ama yivsiz fişek dolduranlarında bu konuyu bilmesi ŞART. Ayrıca, Bazı fabrika dolumlarında da sorunlar yaşayabiliyoruz. Atılmış fişeklerin "Kovan dipliği ve kapsüle" bakarak, fişeğin yüksek basınçlı olduğunu tahmin etmek mümkün. Bu konuda "Mass Gun Ownership" web sitesinde okuduğum bilgilendirici güzel bir makaleyi sizlerle paylaşmak istedim:

Basınç Belirtilerini Okumak
Çoğu yeniden doldurucu, kartuşların yeniden doldurma kılavuzunda belirtilen maksimum veya minimum barut miktarlarının dışına çıkılmaması gerektiğini bilir. Ancak bazı yeniden doldurucular, barut miktarı önerilen sınırlar içinde kalsa bile aşırı basıncın oluşabileceğini anlamazlar.

Peki bu nasıl mümkün olabilir? Bunun birkaç nedeni olabilir. Yeniden doldurma kılavuzundaki veriler, üretici tarafından belirli bir barut, kovan, kapsül, mermi ve en önemlisi - belirtilen bir silah kullanılarak test edilip güvenli bulunmuştur. Bu parametrelerden herhangi birini değiştirirseniz, kartuşun oluşturduğu basınç da değişecektir. Birden fazla parametreyi değiştirirseniz, küçük basınç artışlarının “üst üste binmesi” sonucu tehlikeli seviyelere ulaşma riskiyle karşı karşıya kalırsınız.

"Düşükten başlayın, yavaş yavaş artırın ve basınç belirtilerine dikkat edin."

Bu tavsiye, ilk atıcının ilk kartuşu yeniden doldurduğu günden beri her yeniden doldurma eğitmeni ve yazarı tarafından defalarca tekrar edilmiştir, ancak hala bir yük geliştirmeye çalışan birine verilebilecek en sağlam tavsiyedir. Bu makale, en yaygın basınç belirtilerinden bazılarını açıklayacaktır.

Bir Referans Noktası Belirleyin
Yeniden doldurduğunuz fişeklerdeki basınç belirtilerini okuyabilmek için, önce silahınızda bir “normal” fişeğin nasıl davrandığını ve ateşledikten sonra harcanmış kovanın nasıl göründüğünü bilmeniz gerekir. Neyin normal olduğunu belirlemek için, silahınızda mümkünse yeniden doldurduklarınıza benzer ağırlıkta mermiye ve aynı marka kovanlara sahip bazı fabrika üretimi fişekleri ateşlemelisiniz.

Ateşleme sırasında, silahın çalışma şeklini gözlemleyin. Geri tepmeyi kabaca tahmin etmeye çalışın ve özellikle boşaltma ve kovan atımına dikkat edin. Kundağı kurmalı ya da sürgülü tüfeklerde, bir atıştan sonra sürgüyü kaldırmak/kolu çalıştırmak için ne kadar kuvvet gerektiğine dikkat edin. Yarı otomatiklerde, boş kovanların nereye düştüğünü gözlemleyin. Revolver ve tek atımlık silahlarda ise harcanmış kovanları çıkarmak için gereken kuvveti tanımaya çalışın. Eğer bir hız ölçeriniz (kronograf) varsa, fişeklerin çıkış hızını da kaydedin.

Ateşlenmiş kovanları toplayın ve kapsülün durumunu, kapsül üzerindeki iğne darbesinin şekli ve izlerini, kovan dip kısmındaki iz veya darbelere dikkat edin ve kovan ağızlarındaki durumları inceleyin.

Her üreticiye ait en az bir adet fabrika üretimi kovanı net bir şekilde işaretleyip saklamak iyi bir fikirdir. Bu, yeniden doldurduğunuz fişeklerin harcanmış kovanlarının durumunu fabrika üretimi kovanlarla karşılaştırmanızı kolaylaştırır – yalnızca hafızanıza güvenmek zorunda kalmazsınız.
Artık elinizde bir referans noktası olduğuna göre, basınç belirtilerini aramaya hazırsınız. Ancak şunu unutmayın: basınç belirtileri konusunda kesin kurallar yoktur. Her kuralın istisnası olabilir ve bazı kalibreler/silahlar, yıkıcı kovan hasarı gerçekleşene kadar hiçbir basınç belirtisi göstermeyebilir. Bazen basınç belirtisi gibi görünen bir şey, aşırı boşluk (headspace) ya da silahın kendisindeki bir sorun nedeniyle oluşabilir. Eğer aşırı basınçtan şüpheleniyorsanız, sorun çözülene kadar atışa devam etmeyin.

Unutmayın: Basınç belirtileri konusunda kesin kurallar yoktur. Her kuralın istisnası olabilir ve bazı kalibreler/silahlar, yıkıcı bir kovan arızasına kadar hiçbir belirti göstermeyebilir.

Aşırı Geri Tepme
Bazen, yeniden doldurduğunuz fişeklerdeki basınç sorununa dair ilk fark edilen belirti, aşırı geri tepmedir. Mermi ağırlıkları benzerse ve yeniden doldurduğunuz fişeklerle yapılan atışlarda geri tepme fabrika fişeklerine göre fark edilir derecede fazlaysa, sınırları zorluyor olabilirsiniz. Ancak şunu unutmayın: geri tepme, aşırı basıncın en güvenilmez göstergesidir.

Geri tepme oldukça öznel bir deneyimdir ve kendi el yapımı fişeklerinizi ateşlerken daha fazla dikkat kesiliyor olabilirsiniz; bu da aslında daha güçlü olmayan atışların size öyleymiş gibi gelmesine neden olabilir. Hissedilen geri tepme üzerinde mermi ağırlığı, basınca göre daha fazla etkiye sahiptir. Yani yeniden doldurduğunuz fişeklerdeki mermiler, referans olarak kullandığınız fabrika fişeklerinden daha ağırsa, daha fazla geri tepme beklenmelidir. Ayrıca eğer referans fişekleriniz ucuz, hafif barutla doldurulmuş “ekonomik paket” tabanca fişekleriyse, el yapımı fişeklerden biraz daha fazla geri tepme almak tamamen normaldir.

Kovan çıkartmada zorluk
Geri tepmenin aksine, boşaltma ve kovan atma sorunları aşırı basıncın çok daha güvenilir göstergeleridir. Bir fişek ateşlendiğinde, kovan genleşerek namluyu sızdırmaz hale getirir. Aşırı basınç, aşırı genleşmeye yol açar ve bu da kovanın çıkarılmasını zorlaştırır. Sürgülü tüfeklerde normalden daha zor sürgü kaldırma veya kundağı kurmalı tüfeklerde kolun zor çalışması, aşırı basıncın klasik belirtilerindendir.
Yarı otomatik silahlarda, kovanların atılma şeklinin değişmesi veya atılamama (fail-to-eject) durumları da aşırı basıncın göstergesi olabilir. Ancak aynı belirtiler düşük basınç için de geçerli olabilir, bu yüzden başka basınç işaretlerini de aramalı veya bir kronograf kullanarak çıkış hızının basınç seviyesini size söylemesine izin vermelisiniz. Temiz bir revolver veya tek atımlık silahın normalden daha zor boşaltılması da aşırı basıncın iyi bir göstergesidir.

Yassılaşmış Kapsüller
Yassılaşmış kapsül, en yaygın bilinen basınç işaretidir. Ne yazık ki aynı zamanda en az güvenilir göstergelerden biridir. Yeni bir kapsülün alt kenarı hafifçe yuvarlaktır. Bu, kapsülün altı ile kapsül yuvası arasında küçük bir eğim (bevel) oluşturur. Fişek ateşlendiğinde, kapsül arka yüzeye çarpar ve yassılaşır. Yassı kapsül teorisine göre, eğer basınç aşırıysa kapsül bu eğime doğru “akar” ve kapsül kenarları, açık alanı doldurarak yuvarlaktan kare şekline dönüşür.

Yassılaşma miktarı kullanılan silaha ve kapsül markasına göre değişecektir, bu yüzden tek başına bakıldığında yassı kapsül size basınç hakkında çok az bilgi verir. İşte bu noktada referans fişekler devreye girer. Yeniden doldurduğunuz fişeklerin ateşlenmiş kapsüllerinin durumunu referans kovanlardaki kapsüllerle karşılaştırın. Eğer yeniden doldurduğunuz fişeklerdeki kapsüller belirgin şekilde daha yassıysa, basıncın fazla olması mümkündür.

Aşağıdaki fotoğraf, aynı revolverden ateşlenmiş üç farklı .357 Magnum fişeğini göstermektedir.
Soldaki fişek, düşük hızlı, “yumuşak tepme” olarak tabir edilen bir dolumdur. CCI kapsül neredeyse hiç yassılaşma göstermemektedir.


Ortadaki fişek, Federal kapsül kullanılarak hazırlanmış tam güçte bir dolumdur. Kapsül bir miktar yassılaşmış olsa da, bu durum bu particular revolver için tamamen normaldir. Birçok “uzman” bu kapsülün “çok yassı” olduğunu ve yüksek basınç gösterdiğini söyleyebilir, ancak bu görünüm Federal fabrika fişeğinden çıkmış bir kovanla neredeyse aynıdır.

Sağdaki kovan ise aşırı derecede yassılaşmış bir kapsül göstermekte olup, bu durum açıkça bir aşırı basınç belirtisidir. Ayrıca dikkat edin: basınç arttıkça iğne darbesi izi giderek daha yüzeysel hale geliyor. Bunun nedeni, basıncın darbe izini kısmen “geri itmesi” yani çöküntüyü dışa doğru bastırmasıdır.

Çoğu zaman, yassılaşmış bir kapsül yüksek basınçtan ziyade aşırı headspace (namlu ile kovan arasındaki boşluk) sorununa işaret eder. Eğer fişek namluya gevşek oturuyorsa, ateşleme sırasında kovan dibi geriye doğru hareket edip arka yüzeye (breech face) çarptığında kapsül yassılaşır. Bu durum, düşük basınçlı dolumlarda bile meydana gelebilir. Ayrıca kapsül markası da yassılaşma miktarını etkileyebilir. Örneğin Federal kapsüller yumuşaktır ve diğer tüm değişkenler aynı olsa bile daha fazla yassılaşma eğilimindedirler.

Kraterleşmiş Kapsüller 
Pırtlamış veya “kraterleşmiş” kapsül, ateşleme sırasında kapsül kabının bir kısmının geriye doğru itilerek arka yüzdeki iğne deliğine doğru bastırılması sonucu oluşur. Genellikle bu durum, iğne ile iğne deliği arasındaki boşluğun fazla olmasından kaynaklanır. Eğer böyle bir durum varsa, referans olarak kullandığınız fabrika fişeklerinde de bir miktar kraterleşme görülecektir. Ancak fabrika fişeklerinde hiçbir iz yokken yalnızca kendi doldurduğunuz fişeklerde bu oluşuyorsa, bu durum aşırı basınca işaret edebilir.



Yukarıdaki fotoğraftaki kapsül, maksimum barut dolumuna sahip boyun sıkıştırmalı bir .308 yeniden dolum fişeğine aittir. Bu tüfekten çıkan normal bir fişekte hiç kraterleşme (fırlama) görülmez, bu nedenle kraterleşmiş kapsül aşırı basıncın iyi bir göstergesidir. Boyun sıkıştırmalı fişeğin sıkı headspace’i nedeniyle kapsülde çok az yassılaşma olduğunu fark edin. Bu fişeği ateşledikten sonra tüfeğin sürgüsü zor kalkmıştır – bu da basıncın fazla olduğunu gösteren başka bir işarettir ve artık barut miktarını azaltma zamanının geldiğini göstermektedir.

Delinmiş Kapsüller
Eğer silahınız iyi durumdaysa, ateşlenmiş bir kovanda kapsülün delinmiş olması gibi bir durumla karşılaşmamalısınız. Bu basınç belirtisi özellikle tartışmasızdır: Eğer kapsül, iğne darbesinin geldiği noktadan delinmişse, bu açıkça aşırı basınca işarettir. Böyle bir durumla karşılaşırsanız, o fişeklerden ateşlemeye kesinlikle devam etmeyin. Bu sorun, küçük bir rahatsızlık olmanın ötesindedir; silahınızda ciddi hasara yol açabilir. Bir kapsül delindiğinde, içinden yüksek basınçlı, aşırı ısınmış gaz dışarı fırlar. Bu da iğne, arka yüzey (breech face) veya gazın çarptığı diğer parçaların aşınmasına neden olabilir. Kapsül delindikten sonra, herhangi bir fişekle tekrar atış yapmadan önce silahınızı mutlaka yetkili ve ehil bir silah ustasına kontrol ettirmelisiniz.



Eksik kayıp Kapsüller 
Ateşlenmiş kovanlarda eksik kapsül görülmesinin iki olası nedeni vardır: Gevşemiş kapsül yuvaları veya normalden yüksek basınç.
Eğer kullandığınız kovan yüksek basınçlı bir fişeğe (örneğin .38 Super veya .223/5.56 gibi) aitse ve birkaç kez yeniden doldurulduysa, büyük olasılıkla kapsül yuvaları gevşemiştir ve bu kovanları emekli etmenin zamanı gelmiştir. Ancak kovan yeni ya da sadece bir kez ateşlenmişse, eksik kapsül aşırı basınç işareti olabilir ve genellikle başka basınç belirtileriyle birlikte görülür.

Aşağıdaki fotoğraf, sadece bir kez ateşlenmiş bir 9mm kovanı göstermektedir. Bu fişek, mermi/namlu uyumu açısından toplam uzunluğu fazla olacak şekilde doldurulmuştu. Mermi, fişek yatağına sürüldüğünde yiv-setlere (rifling) oturdu ve ateşleme sırasında aşırı basınca neden oldu. Eksik kapsülün yanı sıra, bu kovan aşırı basıncın bir başka tipik işaretini de taşımaktadır; bu belirti, makalenin ilerleyen bölümünde açıklanacaktır.



Kapsül Etrafında Kurumlu Halka
Her ne kadar sıkça bir basınç belirtisi olarak listelense de, bu işaret muhtemelen en az güvenilir olanlardan biridir.
Kapsül çevresinden dışa doğru yayılan belirgin bir kurum izi, gaz sızıntısının işareti olabilir. Ancak çoğu zaman bu sızıntı, genişlemiş (gevşemiş) bir kapsül yuvasından kaynaklanır. Bunu anlamanın kolay yolu, kovanı evrensel bir kapsül çıkarma kalıbı (universal decapping die) ile kapsülsüz hale getirmektir. Eğer kapsül, “normal” bir kovana kıyasla çok daha kolay çıkıyorsa, sorununuzu bulmuşsunuz demektir.

Evrensel bir çıkarma kalıbı, sizing kalıbı yerine kullanılmalıdır çünkü bu sayede kapsülü çıkarırken gereken kuvveti daha iyi hissedebilirsiniz. Eğer elinizde evrensel kalıp yoksa, daha büyük kalibreli fişekler için kullanılan bir sizing kalıbı da iş görebilir.

Bir noktanın daha altını çizmek isterim: Yukarıda “belirgin” kelimesini özellikle vurguladım çünkü bu durum oluştuğunda gaz sızıntısı gözle çok rahat fark edilir ve normal bir harcanmış kovandan oldukça farklı görünür. Kapsül ile kovan dibi arasındaki eğimli girintide bir miktar kurum kalması, gaz kaçağından çok kirli bir silahın belirtisi olabilir.

Kovan Dibi Çıkıntısı
Bir fişek ateşlendiğinde, kovanın dibi breech face (arkalık yüzeyi) tarafından desteklenir. Tek kırmalı ve bazı tek atışlık silahlar hariç, breech face kovan dibini tamamen örtmez – arkalıkta genellikle çıkarıcı (extractor) için bir oyuk bulunur.
Aşırı basınç, kovan dibindeki pirinç malzemenin bu çıkarıcı boşluğuna doğru akmasına neden olabilir ve bu da kovan dibinde, çıkarıcı yuvasının şeklini almış kabarık bir iz bırakır.



Eğer bu çıkıntı (extrusion), fabrika üretimi “test” fişeklerinizde görülmüyorsa ancak kendi doldurduğunuz fişeklerde belirgin şekilde mevcutsa, bu aşırı basıncın oldukça güvenilir bir göstergesidir. Ancak şunu da unutmayın: Tüm pirinç kovanlar aynı kalitede üretilmez. Bazı markalar (özellikle Federal), diğerlerine göre daha yumuşak pirinçten yapılmıştır.

Federal marka fabrika fişeklerinde çıkarıcı yuvasının kovan dibine hafifçe iz bırakması alışılmadık bir durum değildir. Ancak tırnağınızla hissedebileceğiniz kadar belirgin bir çıkıntı varsa, bu ciddi bir sorunun varlığına işaret eder.

Eğilmiş Kovan Dipleri 
Bu makalenin önceki bölümlerinde, yarı otomatik (semi-auto) silahlarda aşırı basınçla ilişkili çeşitli çıkarma/atma problemlerinden bahsedilmişti. Bu problemin temel nedeni, aşırı basıncın kovanın aşırı genleşmesine ve namlu duvarlarına normalden çok daha sıkı tutunmasına yol açmasıdır.
Bu durumda, ateşlenmiş kovanın namludan çıkarılması için gereken kuvvet artar. Bu artan kuvvet yalnızca çıkarma problemlerine neden olmakla kalmaz, aynı zamanda çıkarıcının kovanın kenarını (rim) eğmesine de yol açabilir.

Ayrıca, namlu içindeki yüzeyin pürüzlü olması (veya silahla ilgili başka bir sorun) da eğilmiş kovan diplerine sebep olabilir. Bu ihtimali göz önünde bulundurmak için, bazı fabrika fişekleriyle tekrar test yapmanız tavsiye edilir.



Yukarıdaki fotoğraf, aşırı basınç nedeniyle eğilmiş bazı .308 kovan diplerini göstermektedir. Ayrıca, kovan dibinde ejektörün bıraktığı hafif bir çıkıntı izi de görülmektedir. Bu belirtilerin hiçbiri fabrika fişekleri kullanıldığında ortaya çıkmamaktadır, bu nedenle her ikisi de aşırı basıncın iyi bir göstergesidir.

Olağandışı Mermi Hızı
Kronograf , basınçla ilgili sorunları teşhis etmek için son derece kullanışlı bir araçtır. Hatta, fişekler görünür hiçbir belirti göstermese bile, bir basınç sorunu olduğunu size gösterebilir. Kendi doldurduğunuz fişekleri ateşlemeden önce, birkaç farklı dolum kılavuzuna bakarak beklemeniz gereken mermi hızı hakkında genel bir fikir edinmeniz faydalı olacaktır.

Ancak, üretici firmanın testlerde kullandığı silahın özelliklerini mutlaka dikkate alın. Örneğin, dolum kılavuzunda .357 Magnum fişeklerin 10 inç namlulu ve kapalı mekanizmalı (universal receiver) bir sistemde test edildiği belirtilmişse, siz 4 inç namlulu bir tabancayla bu hızlara ulaşmayı beklememelisiniz. Eğer buna rağmen o hızlara ulaşıyorsanız (üstelik silahınızda basınç kaybı yaratan tambur boşluğu da varsa), muhtemelen fişekleriniz fazla güçlüdür.

Kronografı kullanarak, fişeklerinizi kademeli şekilde doldururken her aşamada mermi hızını ölçün. Barut miktarındaki bir artış, genellikle basınçta artışa, bu da mermi hızında artışa neden olmalıdır. Eğer bu artış gerçekleşmiyorsa, fişek içinde ya da silahta bazı boyutların ateşleme sırasında esnediği anlamına gelebilir. Eğer barut miktarını artırdığınız halde mermi hızı artmıyorsa (ya da daha kötüsü, hız düşüyorsa), derhal durmalı ve sorunun ne olduğunu araştırmalısınız.

Son Düşünceler 
Artık fark etmişsinizdir ki, basınç belirtilerini okumak hem bir bilim hem de bir sanattır. Bu makalede anlatılan birçok belirti, sadece aşırı basınçtan değil, başka etkenlerden de kaynaklanabilir. Ayrıca, aşırı basınç durumlarında genellikle birden fazla belirti aynı anda ortaya çıkar.
Herhangi bir anda normalden yüksek basınç şüphesi duyuyorsanız, dikkatli davranmak, bir adım geri çekilmek ve durumu yeniden değerlendirmek akıllıca olur. Kural her zaman aynıdır:

Düşükten başlayın, kademeli ilerleyin, basınç belirtilerine dikkat edin ve kılavuzlarda belirtilen barut miktarlarını asla aşmayın.