YİVSİZ TÜFEKLERDE KİLİT SİSTEMLERİ

[Sabri]

Bir silahın ateşlenip, merminin tek yöne hareketinin olabilmesi için arka kısmının kapalı olması gerekmektedir. İlk ortaya çıkan ağızdan dolma silahlarda zaten namlunun arka tarafı kapalı idi. Ağızdan doldurma işlevi yavaş bir işlemdir. Ağızdan barut dökülecek, barurtla sıkıyı ayıracak bir bölme (eskilerde yağlı paçavra) konup harbi ile sıkıştırılacak, sonra sıkı konacak, sıkının düşmemesi için tekrar bir parça konup harbi ile sıkıştırılacak, sonra bir fitil, çakmaktaşı ya da çok sonraları ortaya konacak bir kapsül ile barut ateşlenecek.
 
Bu işlemler hem yavaş, hem de ateşleme çoğunlukla dış ortama açık olduğundan avda kullanılması çok yakın zamanlara kadar sıkıntılıydı. Özellikle hızlı hareketli ve uçar avlarda hedef takip edip zamanında ateşleme yapabilmek çok zordu.
 
Arkadan doldurma tüfeklerin tarihçesi, ateşli silahların evriminde önemli bir dönüm noktasıdır. Bu tüfekler, barutun ve merminin namlunun arkasından doldurulmasıyla çalışır ve bu, ağızdan dolma tüfeklere göre birçok avantaj sağlar.
 
19. yüzyılın ortalarında, arkadan doldurmalı tüfekler (breech-loading) geliştirildi. Bu, tüfeklerin daha hızlı ve kolay doldurulmasını sağladı. Bu dönemde çift namlulu av tüfekleri (side-by-side ve over-under) popüler hale geldi. 20. yüzyılın başlarında, tekrar eden mekanizmaya sahip av tüfekleri (pump-action ve lever-action) geliştirildi. Bu tüfekler, avcıların ardışık atışlar yapabilmesini sağladı. 20. yüzyılın ortalarına doğru, yarı otomatik ve tam otomatik av tüfekleri piyasaya sürüldü. Bu tüfekler, hızlı ateşleme yetenekleriyle avcılar arasında popüler hale geldi.
Otomatik dolumlu ateşli silahlar literatüründe çoğu zaman karıştırılan dört işlem ve onlara ait yapılandırmalar vardır (S.Alper Erdem);

- Namlu arkasına bağlanma(Kilit) yapılandırmaları: Döner Başlık, yatay veya dikey salınımlı blok, mafsal mekanizma, makara, kütle eylemsizliği gibi... Görev aralığı, namlu arkasından itibaren bir milimetre içindedir...

- Namlu arkası bağlamaları(Kilitleri) açıp kapatma yapılandırmaları: Gazlı, uzun yahut kısa geri tepmeli, kinetik, basit geri tepmeli geciktirmeli gibi...Bunların görev aralığı, birinci kilit işlevinin hemen arkasında bir ila bir küsur santim civarıdır...

- Otomatik boşaltma ve kurma yapılandırma sistemleri: İkinci işlevin hemen ardından bir fişek boyundan daha uzun mesafededir.

- Doldurma düzeni: çok büyük oranda irca ( Eski dilde geri getirme=Rücu'dan kaynaklı... İCRA DEĞİL...) yayıdır... Boşaltma ve kurma işlevleri sırasında kurulan bir yayın boşalmasıyla iş görür... Görevi tüm işlevler aralıklıklarını içerir.
 
Günümüzde yarı-otomatik tüfeklerde genelde iki tür kilit sistemi kullanılır:



Bunlar düşey kilit sistemi ve döner başlık kilit sistemleridir. Üstteki resimde solda görülen düşey kilit sisteminde (sarı ok) işaretli dil sürgü irca yayı tarafından itilince alttaki ayak aracılığıyla yukarı hareket eder ve namlu arkasını kilitler. Açılabilmesi için sistemin çalışma prensibine göre ayağın geri gitmesiyle düşey kilit iner ve sürgü geriye giderken kilit açılır.

Döner başlık sisteminde S biçimi bir oluk içinde hareket eden başlık sitemine bağlı bir kam vardır (kırmızı ok). Dürgü ileri gidip başlık atım yatağındaki yerine yerleşince, başlığı çevirip kitler. Açılması için sistemin çalışma prensibine göredir.
 
Browning Auto-5, 1898 de John Browning tarafından tasarlanan ve 1902 yılında FN Herstal tarafından imal edilen ilk yarı-otomatik yivsiz tüfektir. Hareketli bir namlu ile uzun geri tepme esasına dayalı bu tüfekte düşey kilit mekanizması kullanılmıştır:
 

 
"Döner Başlık"lı kilit sistemini yivsiz tüfeklerde ilk kullananlar,  1964 yılı içinde,  Amerikan "Winchester" ve "Armalite" kuruluşlarıdır.


[url=https://youtu.be/PE1AbI9O51s][/url]
 
Bunlardan ilki, sistemin üretim tekelini patentle korumuş, bu tescilin monopolünün sona erdiği 1984 yılı içinde, Benelli firması, namlu gerisine en az yük bindiren zikredilen kilit düzenini, "Paolo Benelli" tasarımı ikinci sürüm tüfekleriyle bütün büyük ülkelerde ihtira beratına bağlamış, ününün zirvesine ülkemiz dahil, bu yapılanmayla ulaşarak, kinetik sistem adeta döner başlıklı kilit sistemiyle eş anlamda kullanılmıştır.

Ataletli sistemin illaki döner başlıklı olma zorunluğu yoktur. Nitekim cari sistemin mucidi Bruno Civolani'nin ilk tasarımı ürünü Benelli SL80 ve son tasarımı Breda Xanthos'da kilit blokları düşey yönde, ilkinde altta, ikincisinde üstte konumlanmış durumdadır. Döner başlıklı düzen
Benelli'nin ikinci sürüm tüfeklerinde görülmeye başlanmış, ülkemize büyük miktarda bu formda geldiğinden imajı o yönde olmuştur. Dahası, Fabarm patentli Ceasar Guerini "Roman" modelleri, gövde dışı, şarjör borusu önünden atıl bloklu düz kilitli kinetik tüfeklerdir.(S.Alper Erdem)
 
Bir yarı-otomatik yivsiz tüfek için düşey kilit ve döner başlıklı kilit arasındaki tercih, güvenilirlik, kullanım kolaylığı, dayanıklılık ve belirli kullanım durumları gibi birkaç faktöre bağlıdır. Her iki sistemin de avantajları ve dezavantajları vardır. İhtiyaçlarınıza hangisinin daha uygun olduğunu belirlemenize yardımcı olacak bir karşılaştırma:

Düşey Kilit Avantajları:

• Basitlik: düşey kilit mekanizmaları genellikle daha basit tasarımlıdır, bu da daha kolay bakım ve daha az arızalanabilecek parça anlamına gelir.
  
• Maliyet: Daha basit tasarım genellikle daha düşük üretim maliyetlerine yol açar, bu da düşek kilitli tüfeklerin daha uygun fiyatlı olmasını sağlar.
  
• Ağırlık: Bu sistemler, daha az hareketli parçaya sahip olduklarından bazen daha hafif olabilir.
  

 
Dezavantajları:

• Güç ve Dayanıklılık: Genel olarak, düşey kilit mekanizmaları döner kilitler kadar güçlü değildir, bu da sık sık ağır yükler kullanıyorsanız dikkate alınması gereken bir faktördür.
  
• Kilitleme Yüzeyi Aşınması: düşey kilit tasarımındaki kilitleme yüzeyleri, ağır kullanım altında döner başlıklı kilitlere göre daha hızlı aşınabilir.
  

Döner Başlıklı Kilit Avantajları:

• Güç: Döner başlıklı kilitler genellikle daha güçlü ve dayanıklıdır. Daha yüksek basınçları işleyebilirler, bu da onları yüksek güçlü yükler için uygun hale getirir.
  
• Hassas Kilitleme: Döner bir kilitteki çoklu kilitleme tırnakları, daha hassas ve güvenli bir kilitleme sağlar, bu da doğruluk ve tutarlılığı artırabilir.
  
• Güvenilirlik: Döner başlıklı kilit sistemleri, özellikle olumsuz koşullar altında, döngü açısından daha güvenilir kabul edilir.
  

 
Dezavantajları:

• Karmaşıklık: Tasarım daha karmaşıktır, bu da potansiyel olarak daha fazla bakım gerektirdiği ve düzgün bakılmadığında mekanik sorunların yaşanma olasılığının daha yüksek olduğu anlamına gelir.
  
• Maliyet: Artan karmaşıklık ve gerekli hassas üretim, döner başlıklı kilitli tüfeklerin daha pahalı olmasına yol açabilir.
  
• Ağırlık: Bu sistemler, döner mekanizma için gerekli ek bileşenler nedeniyle daha ağır olabilir.
  

Yivsiz Tüfek İçin Hangisi Daha İyi?

• Rekreasyonel ve Hafif Kullanım: Tüfeği genel rekreasyonel atış veya hafif avlanma için kullanıyorsanız, düşey kilit mekanizması yeterli ve daha ekonomik olabilir.
  
• Ağır Hizmet ve Yüksek Güçlü Yükler: Ağır hizmet kullanımı, yüksek güçlü yükler veya güvenilirlik ve dayanıklılığın kritik olduğu uygulamalar için (örneğin, rekabetçi atış veya geniş kapsamlı avlanma), döner başlıklı kilit muhtemelen daha iyi bir seçimdir.
  
• Kişisel Tercih ve Bütçe: Bakım, karmaşıklık ve bütçe konusundaki kişisel tercihlerinizi göz önünde bulundurun. Bazı atıcılar döner  başlıklı kilidin sağlamlığını ve güvenilirliğini tercih ederken, diğerleri düşey kilit sisteminin sadeliğini ve düşük maliyetini takdir eder.
  

Popüler Tüfek Modelleri

• Düşey Kilit Sistemi: Browning Auto-5, piyasadaki pek çok tüfek düşey kilit mekanizmasını kullanan klasik bir tüfek örneğidir.
  
• Döner Başlıklı Kilit: Modern yarı otomatik tüfekler, Benelli M2, M4 Benelli Super Black Eagle serisi, Beretta 1301 ve çeşitli Remington modelleri (örneğin, 1100 ve 11-87) gibi döner başlıklı kilitleri kullanır.
  

Sonuç: Genel olarak hangisinin daha iyi olduğu konusunda kesin bir cevap yoktur, çünkü büyük ölçüde özel ihtiyaçlarınıza ve tercihlerinize bağlıdır. Güç ve güvenilirliği ağır kullanım için önceliklendiriyorsanız, döner kilit daha iyi bir seçenek olabilir. Sadeliği, bakım kolaylığını ve düşük maliyeti tercih ediyorsanız, düşey kilit daha uygun olabilir.